Tarehe ya uhakiki wa vyanzo: 28 Oktoba 2026 | Walengwa: Wafanyakazi, wasimamizi na idara za rasilimali watu Tanzania Bara
Jibu la haraka: Kwa mujibu wa Sheria ya Ajira na Mahusiano Kazini, Sura ya 366, kifungu cha 32(1) katika toleo lililorekebishwa mwaka 2023, mwajiri anatakiwa kumpa mfanyakazi angalau siku 28 mfululizo za likizo ya mwaka kwa kila mzunguko wa likizo. Siku hizo zinajumuisha sikukuu za umma zinazoangukia ndani ya likizo. Mzunguko wa likizo ya mwaka unaelezwa katika kifungu cha 31 kama miezi 12 ya ajira inayoendelea, kwa masharti yanayotumika. Kwa hiyo, siku 28 si lazima ziwe siku 28 za kazi pekee. Uamuzi wa lini likizo itachukuliwa, malipo yake na rekodi za idhini lazima vishughulikiwe kwa kufuata sheria, mkataba na sera halali ya mwajiri.
Kwanza, tofautisha siku za kalenda na siku za kazi
Mfanyakazi anaweza kusema: “Nimepewa siku 28, lakini kuna Jumamosi na Jumapili katikati; je, siku hizo ziondolewe?” Jibu la msingi linatokana na maneno siku mfululizo. Kifungu cha 31 kinaeleza kuwa “siku” katika sehemu hii inajumuisha vipindi vya mapumziko vinavyotajwa kwenye sheria. Kifungu cha 32(1) kinataja wazi kuwa sikukuu ya umma inayoangukia ndani ya kipindi cha likizo inahesabiwa.
Mfano wa kufundishia: mfanyakazi anaanza likizo tarehe 2 Novemba 2026. Kama ameidhinishwa siku 28 mfululizo, siku ya 28 ni tarehe 29 Novemba 2026, na kurudi kazini kunaweza kuwa tarehe 30 Novemba kulingana na ratiba ya kazi na makubaliano halali. Huu ni mfano wa kalenda, si uthibitisho wa likizo ya mtu halisi. HR inapaswa kuandika tarehe ya kuanza, tarehe ya mwisho na tarehe inayotarajiwa ya kurudi badala ya kuacha kila mtu afanye hesabu yake.
Chanzo cha msingi ni Sheria ya Ajira na Mahusiano Kazini, Sura ya 366, R.E. 2023, vifungu vya 31 na 32, iliyochapishwa kwenye mfumo rasmi wa Ofisi ya Mwanasheria Mkuu wa Serikali. Marekebisho ya sheria za kazi ya 2025 pia yanapaswa kuzingatiwa kwa masuala yaliyorekebishwa. Makala hii inahusu hasa Tanzania Bara; Zanzibar ina mfumo wake wa sheria za ajira.
Mzunguko wa miezi 12 unamaanisha nini?
Kifungu cha 31 kinaeleza mzunguko wa likizo ya mwaka kama miezi 12 ya ajira inayoendelea kwa mwajiri, kuanzia mwanzo wa ajira au mwisho wa mzunguko uliotangulia, kwa masharti ya kifungu hicho. Mwajiri na mfanyakazi wanaweza kukubaliana mzunguko wa kawaida wa kampuni mradi haki ya mfanyakazi haipunguzwi.
Hii ndiyo sababu HR inahitaji tarehe sahihi ya kuanza kazi na rekodi ya kila mzunguko. Mfumo unaosema tu “mfanyakazi ana siku 28 kila Januari” bila kuangalia tarehe ya kuajiriwa na makubaliano halali unaweza kuleta makosa. Kwa kampuni yenye wafanyakazi wengi, rekodi za kidijitali zinasaidia, lakini taarifa zinazotumika lazima zikaguliwe.
Usichanganye haki ya likizo, tarehe ya kuitumia na hesabu ya malipo wakati ajira inaisha. Haya ni masuala yanayohusiana lakini si sawa. Kwa madai binafsi, angalia mkataba, historia ya ajira na vifungu vinavyotumika.
Nani anaamua tarehe ya likizo?
Kifungu cha 32(3) kinaruhusu mwajiri kuamua lini likizo itachukuliwa, lakini kinaweka mipaka ya muda. Kwa kawaida, likizo inapaswa kuchukuliwa si zaidi ya miezi sita baada ya mwisho wa mzunguko; hadi miezi 12 inawezekana kwa masharti ya ridhaa ya mfanyakazi na sababu za uendeshaji zilizotajwa na sheria.
Kwa vitendo, mfanyakazi awasilishe ombi mapema na HR ajibu kwa maandishi. Kama kipindi alichoomba hakiwezekani kwa sababu ya shughuli muhimu, msimamizi apendekeze kipindi mbadala kilicho ndani ya mipaka ya sheria. Kauli ya jumla kwamba “kampuni ina kazi nyingi, hakuna likizo mwaka huu” si utaratibu mzuri wa usimamizi wa haki.
Mfano wa kiutendaji: Kiwanda chenye zamu tatu kina wafanyakazi wawili wa mashine wenye ujuzi maalumu. Wote wanaomba likizo mwezi mmoja. Meneja anaweza kupanga ratiba tofauti ili kuhakikisha usalama na mwendelezo wa uzalishaji. Lakini uamuzi huo uandikwe, ujulikane kwa wafanyakazi na usitumike kuwanyima haki kwa muda usio na kikomo.
Malipo ya likizo yafanywe lini?
Kifungu cha 32(4) kinaeleza kuwa mwajiri atamlipa mfanyakazi malipo ambayo angepata kama angefanya kazi katika kipindi cha likizo kabla ya kuanza kwa likizo. Hivyo, idara za HR na fedha zisitegemee mazungumzo ya mdomo. Ziwe na utaratibu wa kupeleka likizo iliyoidhinishwa kwa payroll kwa wakati.
Taarifa zinazohitajika zinaweza kuwa namba ya mfanyakazi ndani ya mfumo wa kampuni, mzunguko husika, tarehe, idadi ya siku na uthibitisho wa idhini. Taarifa za benki na mishahara zisienezwe kwenye makundi ya WhatsApp yasiyoidhinishwa. Rekodi za likizo ni taarifa za ajira zinazohitaji ulinzi unaofaa.
Je, mwajiri anaweza kubadilisha likizo ya mwaka kuwa likizo ya ugonjwa?
Hapana kwa namna ya kutumia likizo ya mwaka badala ya haki nyingine ya likizo. Kifungu cha 32(5) kinazuia mwajiri kumtaka au kumruhusu mfanyakazi kutumia likizo ya mwaka badala ya aina nyingine ya likizo anayostahili chini ya sehemu husika ya sheria. Hii ni muhimu kwa likizo ya ugonjwa, uzazi na hali nyingine zinazotambuliwa na sheria.
Meneja asifanye uamuzi wa aina ya likizo kwa kutegemea hisia. HR ikague nyaraka, taarifa na masharti yanayohusika. Pia mfanyakazi asitoe taarifa zisizo sahihi ili kubadilisha aina ya likizo. Utaratibu wa wazi hulinda pande zote mbili.
Siku za likizo ambazo hazijatumika na mwisho wa ajira
Swali la malipo ya likizo ambayo haijatumika linahitaji umakini zaidi kuliko kuzidisha tu siku kwa mshahara. Kifungu cha 32 kina masharti kuhusu kufanya kazi wakati wa likizo kwa ridhaa, malipo badala ya likizo na malipo ya sehemu ya likizo iliyokusanywa wakati ajira inaisha au kwa kazi za msimu. Kifungu cha 32(8) hadi (10) kina masharti maalumu ya malipo ya sehemu ya likizo, pamoja na hali ambazo malipo hayo yanaweza yasistahili na kanuni ya kukokotoa.
Kwa hiyo, kabla ya kutoa hesabu ya mwisho, HR ipitie tarehe ya kuajiriwa, mzunguko, likizo zilizotumika, ridhaa na idhini zilizotolewa, tarehe ya kusitisha ajira na masharti husika. Usitumie mfano wa jumla wa mtandaoni kama hesabu ya mwisho ya mtu. Pale penye mgogoro au mazingira magumu, pata ushauri wa kitaalamu wa sheria za kazi.
Rekodi sita ambazo kila HR inapaswa kuwa nazo
1. Daftari la mzunguko wa likizo. Liwe na tarehe ya kuanza ajira, mwanzo na mwisho wa kila mzunguko na marekebisho yoyote yaliyokubaliwa kwa mujibu wa sheria.
2. Fomu ya ombi. Ionyeshe tarehe zilizopendekezwa, idadi ya siku, aina ya likizo na tarehe ya kuwasilisha ombi. Sababu binafsi zisikusanywe zaidi ya inavyohitajika.
3. Rekodi ya uamuzi. Iwe na aliyekubali au kukataa, tarehe ya uamuzi na sababu inayohusiana na ratiba ya kazi pale inapohitajika.
4. Uthibitisho wa payroll. Uoneshe kwamba malipo yanayostahili yalishughulikiwa kwa wakati, kwa namna salama na inayoweza kukaguliwa.
5. Ratiba ya makabidhiano. Mfanyakazi aoneshe kazi za dharura, majukumu yanayohitaji kufuatiliwa na mtu anayekaimu. Asipeane nywila binafsi au taarifa za wateja bila utaratibu wa kampuni.
6. Rekodi ya kurudi kazini. Tarehe halisi ya kurejea na marekebisho yoyote ya likizo yaandikwe ili kuzuia mgogoro wa siku zinazodaiwa kubaki.
Mfano wa kosa linaloweza kuepukika
Kampuni ya usambazaji inaajiri Neema na Joseph. Neema anaomba likizo ya siku 28, lakini meneja anaandika kwenye barua “siku 28 za kazi,” huku payroll ikihesabu siku za kalenda. Joseph ameidhinishwa kwa mdomo, na hakuna rekodi ya lini atarudi. Wakati wa kuandaa zamu, meneja anadhani wote watarudi wiki moja mapema kuliko walivyotarajia.
Suluhisho si kumlaumu mfanyakazi mmoja. HR iandae mfumo mmoja wa tarehe na ufafanuzi: siku mfululizo, tarehe ya kuanza, tarehe ya mwisho, tarehe ya kurudi na malipo. Kabla ya kutuma barua, meneja na HR wahakikishe hesabu na masharti. Huu ni mfano wa kubuniwa kwa mafunzo, si tukio la kampuni halisi.
Kwa nini suala hili ni la uzalishaji pia?
Likizo inayopangwa vizuri husaidia kupunguza uchovu, kupanga nafasi za kukaimu na kulinda huduma kwa wateja. Idara ya HR inaweza kuona mapema ni lini madereva, wahudumu wa wateja, wahasibu au mafundi watakosekana na kupanga kazi kwa uwazi. Usimamizi mzuri wa likizo haupaswi kuwa mbinu ya kuwazuia wafanyakazi kutumia haki zao.
Kwa waajiri wanaohitaji msaada wa sera, kumbukumbu za HR au utatuzi wa masuala ya mahali pa kazi, HumanValue HR na huduma za ushauri zinaweza kupokea ombi la tathmini ya mahitaji. Kwa nafasi za kukaimu au kuongeza timu, waajiri wanaweza kuangalia mipango ya kuajiri JobsTanzania na HumanValue Talent Bank. Haya ni huduma tofauti; hakuna ahadi ya kupata mfanyakazi ndani ya siku maalumu.
Maswali yanayoulizwa mara kwa mara
Je, Jumamosi na Jumapili zinahesabiwa ndani ya siku 28?
Kwa kanuni ya siku mfululizo, siku za mapumziko zinahusika. Angalia tarehe zilizoidhinishwa na vifungu vya 31 na 32 vya sheria husika.
Je, sikukuu ya umma inaongeza siku za likizo?
Kifungu cha 32(1) kinasema sikukuu inayoangukia ndani ya likizo inajumuishwa katika siku hizo. Si sahihi kudhani kila sikukuu itaongeza siku moja moja kwa moja.
Je, mwajiri anaweza kuahirisha likizo kwa sababu ya kazi?
Mwajiri ana mamlaka ya kupanga muda kwa kuzingatia mipaka ya kifungu cha 32(3), ikiwemo masharti ya ridhaa na sababu za uendeshaji kwa muda mrefu zaidi. Haki haipaswi kuahirishwa kiholela.
Nifanye nini kama hesabu ya likizo haieleweki?
Omba kwa maandishi rekodi ya mzunguko, siku zilizotumika, idhini na hesabu ya malipo. Kama kuna tofauti isiyopatiwa ufumbuzi, tafuta ushauri wa kitaalamu au taasisi yenye mamlaka kulingana na mgogoro husika.
Vyanzo na tahadhari ya uhariri: Sheria ya Ajira na Mahusiano Kazini, Sura ya 366, R.E. 2023; Sheria ya Marekebisho ya Sheria za Kazi, 2025; HumanValue HR Services. Makala hii ni elimu ya jumla kwa Tanzania Bara, si uamuzi wa mgogoro wa mtu binafsi wala ushauri wa kisheria unaochukua nafasi ya tathmini ya nyaraka.
