Kwa Tanzania Bara, Sheria ya Ajira na Mahusiano Kazini, Sura ya 366, kifungu cha 33, inaeleza haki ya angalau siku 126 za likizo ya ugonjwa katika mzunguko husika wa likizo: siku 63 za kwanza hulipwa mshahara kamili na siku 63 zinazofuata hulipwa nusu mshahara, kwa masharti ya sheria. Mzunguko wa likizo ya ugonjwa ni miezi 36 ya ajira inayoendelea, si miezi 12 kama ilivyo kwa likizo ya mwaka. Cheti cha daktari na mazingira ya malipo chini ya sheria, mfuko au makubaliano ya pamoja ni mambo muhimu yanayopaswa kukaguliwa kabla ya HR kufanya hesabu au kukataa ombi.
Sheria inasema nini hasa?
Kifungu cha 31(1)(b)(ii) cha Sheria ya Ajira na Mahusiano Kazini kinafafanua mzunguko wa miezi 36 kwa aina nyingine za likizo, tofauti na mzunguko wa miezi 12 wa likizo ya mwaka. Kifungu cha 33(1) na (2) kinaweka siku 126 na mgawanyo wa malipo. Hivyo, si sahihi kusema kila mfanyakazi anapata siku 126 mpya za ugonjwa kila Januari.
Mwongozo huu unahusu Tanzania Bara. Zanzibar ina sheria na mamlaka tofauti; mwajiri wa Zanzibar hapaswi kunakili jedwali hili bila kukagua sheria zinazotumika. Pia, haki ya malipo inategemea masharti mengine ya sheria, mkataba na mifumo ya mafao inayohusika.
Kwa nini siku 63 za kwanza na 63 zinazofuata zinatofautiana?
Sheria inaweka hatua mbili za malipo ndani ya haki ya siku 126: siku 63 za kwanza kwa mshahara kamili, kisha siku 63 zinazofuata kwa nusu mshahara. Huu ni mgawanyo wa kisheria wa haki katika mzunguko wa likizo, si ruhusa ya mwajiri kuanza kulipa nusu mshahara kwa ugonjwa wa kwanza bila kuchunguza historia ya likizo.
Mfano wa kufundishia: mfanyakazi wa kubuni amekuwa na siku 20 za likizo ya ugonjwa zinazostahili katika mzunguko wake wa miezi 36, kisha anawasilisha cheti cha siku 10 zaidi. Ikiwa masharti mengine yametimizwa na siku hizo ziko ndani ya kundi la kwanza la 63, rekodi ya HR itaonesha siku 30 zilizotumika katika kundi hilo. Usichukue mfano huu kama hesabu ya mshahara wa mtu halisi; aina ya malipo, historia ya likizo na nyaraka zinahitaji kuthibitishwa.
Cheti cha daktari kina umuhimu gani?
Kifungu cha 33(3) kinaeleza mazingira ambayo mwajiri hatalazimika kulipa likizo ya ugonjwa, yakiwemo mfanyakazi kutowasilisha cheti cha kitabibu, au kuwa na haki ya likizo yenye malipo chini ya sheria, mfuko au makubaliano ya pamoja yanayohusika. Kifungu cha 33(4) kinafafanua cheti kinachotolewa na daktari aliyesajiliwa au daktari mwingine anayekubaliwa na mwajiri, ambapo kukataa huko hakupaswi kuwa bila sababu za msingi.
Hili halimaanishi kwamba kila mfanyakazi anaweza kutuma picha yoyote ya karatasi na kudai malipo moja kwa moja. HR inaweza kuwa na utaratibu halali wa kuthibitisha cheti na kuwasiliana kwa njia salama. Vilevile, mwajiri hapaswi kudai taarifa nyingi za afya zisizohitajika kwa uamuzi wa likizo. Heshimu faragha na tumia taarifa kwa kusudi la ajira linaloeleweka.
Tofauti kati ya likizo ya ugonjwa na likizo ya mwaka
Likizo ya mwaka, chini ya kifungu cha 32, ina mzunguko wa miezi 12 na haki ya angalau siku 28 mfululizo, kwa masharti yake. Likizo ya ugonjwa ina mzunguko wa miezi 36 na masharti tofauti ya cheti na malipo. Kifungu cha 32(5) kinazuia mwajiri kumtaka au kumruhusu mfanyakazi kutumia likizo ya mwaka badala ya likizo nyingine anayostahili chini ya sehemu husika ya sheria.
Kwa hiyo, HR ikipokea cheti halali cha ugonjwa, isibadilishe siku hizo moja kwa moja kuwa 'annual leave' ili mfumo wa malipo uwe rahisi. Kwanza kagua aina ya likizo, ushahidi, mzunguko na haki inayotumika. Ikiwa kuna mgogoro kuhusu uainishaji, toa maelezo ya maandishi na tafuta mwongozo wa kitaalamu.
Je, mfanyakazi wa miezi mitatu ana haki ya malipo?
Kifungu cha 30(1) kinaweka kanuni ya jumla kuhusu mfanyakazi mwenye huduma chini ya miezi sita kutostahili likizo yenye malipo chini ya sehemu husika, na kifungu cha 30(2) kinaweka hali maalumu za kuzingatia. Kwa hiyo, jibu sahihi haliwezi kutegemea tu kauli ya 'mfanyakazi mpya hana haki yoyote' au 'kila cheti hulipwa moja kwa moja'. Angalia muda wa huduma, aina ya ajira, historia ya kazi kwa mwajiri huyo, mkataba na sheria.
Mfanyakazi aliye mgonjwa anahitaji utaratibu wa taarifa na usalama hata kama kuna swali la malipo. Usitumie kutokuelewana kwa malipo kumzuia kupata matibabu au kumlazimisha kufanya kazi ambayo si salama kwa afya yake.
Rekodi sita ambazo HR inapaswa kutunza
Rekodi ya mzunguko: tarehe ya kuanza ajira na kipindi cha miezi 36 kinachohusika. Ombi na taarifa: tarehe ambazo mfanyakazi alitoa taarifa na siku alizoomba. Uthibitisho wa kitabibu: uwepo na uhalali wa cheti, kwa kiwango cha taarifa kinachohitajika; si lazima kuhifadhi historia nzima ya matibabu kwenye faili la kawaida.
Hesabu ya siku: siku zilizotumika, zilizobaki na kundi la malipo linalohusika. Uamuzi wa HR na payroll: aliyekagua, sababu ya uamuzi na malipo yaliyohesabiwa. Mpango wa kurudi kazini: tarehe ya mawasiliano, marekebisho yanayohitajika na wajibu wa msimamizi, kwa kuzingatia ushauri wa kitabibu na usalama.
Hifadhi nyaraka za afya kwenye mfumo wenye udhibiti wa ufikiaji. Usisambaze vyeti vya wafanyakazi kwenye kundi la WhatsApp la idara nzima. Tume ya Ulinzi wa Taarifa Binafsi ni chanzo rasmi cha mwongozo kuhusu usimamizi wa taarifa binafsi.
Mfano wa tatizo la HR linaloweza kuzuilika
Katika kampuni ya kubuni ya usafirishaji, mfanyakazi anaumwa kwa siku saba na kutuma cheti kwa msimamizi wake. Msimamizi anaforward cheti kwenye kundi la watu 30 na kumwambia payroll ikate mshahara kwa sababu mfanyakazi 'ametumia siku nyingi'. Hakuna aliyekagua mzunguko wa miezi 36, siku zilizotumika au mfumo mwingine wa mafao unaohusika.
Suluhisho ni kutenganisha kazi: msimamizi anapokea taarifa ya kutokuwepo kazini, HR inakagua cheti kwa njia ya faragha na mzunguko wa likizo, payroll inapokea uamuzi unaohitajika kwa hesabu, na taarifa za afya hazisambazwi bila sababu. Huu ni mfano wa mafunzo, si tukio halisi wala uamuzi wa madai binafsi.
Marekebisho ya sheria ya 2025 yana nafasi gani?
Sheria ya Marekebisho ya Sheria za Kazi Na. 4 ya 2025 inapaswa kusomwa pamoja na sheria mama na kanuni. Sehemu ya marekebisho inayoeleza mtoto aliyezaliwa kabla ya muda inahusu likizo ya uzazi, si sababu ya kuandika upya kanuni ya siku 126 za likizo ya ugonjwa. Kwa sababu nyaraka za sheria zinaweza kuonesha namba za vifungu kwa marejeo ya matoleo tofauti, HR iangalie mada na maneno ya kifungu, si namba peke yake.
Kwa masuala ya malipo, ugonjwa wa muda mrefu, ajali inayohusiana na kazi au mfuko wa mafao, tathmini ya nyaraka ni muhimu. Likizo ya ugonjwa na madai ya fidia ya ajali kazini si mchakato mmoja wa kiutawala.
Utaratibu wa hatua tano kwa mfanyakazi
Kwanza, toa taarifa kwa njia ya kampuni mara tu inapowezekana. Pili, pata huduma ya kitabibu na cheti kinachokubalika kwa mazingira husika. Tatu, wasilisha cheti kwa njia salama inayotambuliwa na HR. Nne, omba uthibitisho wa aina ya likizo, siku zilizohesabiwa na malipo yanayotarajiwa. Tano, hifadhi mawasiliano na ujadili mpango wa kurudi kazini pale inapofaa.
Kama mwajiri na mfanyakazi hawakubaliani, anzeni na nyaraka na maelezo ya maandishi. Msitumie taarifa za afya kama silaha ya aibu au vitisho. Kwa shauri lenye athari kubwa, pata ushauri kutoka kwa mtaalamu au mamlaka husika.
Maswali yanayoulizwa mara kwa mara
Je, siku 126 ni kila mwaka?
Hapana. Kifungu cha 31 kinafafanua mzunguko wa miezi 36 kwa likizo ya ugonjwa, kwa masharti yake.
Je, siku zote 126 zinalipwa mshahara kamili?
Hapana. Kifungu cha 33 kinaweka siku 63 za kwanza kwa mshahara kamili na siku 63 zinazofuata kwa nusu mshahara, kwa masharti yanayohusika.
Je, mwajiri anaweza kukataa cheti cha daktari yeyote?
Sheria inatambua cheti cha daktari aliyesajiliwa au daktari mwingine anayekubaliwa na mwajiri, na inazuia kukataa bila sababu ya msingi katika mazingira yanayohusika.
Je, ugonjwa unaotokana na ajali kazini unashughulikiwa sawa?
Sio lazima. Fidia ya madhara ya kazi inaweza kuwa na utaratibu tofauti; kagua sheria, mfuko na ushahidi wa tukio.
Je, makala hii inatumika Zanzibar?
Hapana. Huu ni mwongozo wa Tanzania Bara; Zanzibar inahitaji uchambuzi wa sheria zake.
Hatua ya kuchukua leo
Mfanyakazi ahakikishe anaelewa mzunguko wake wa likizo na njia salama ya kuwasilisha cheti. HR ikague mfumo wa siku 126, mgawanyo wa malipo na usiri wa nyaraka. Waajiri wanaohitaji kuandika sera, kuboresha rekodi au kutatua mgogoro wa ajira wanaweza kuwasiliana na HumanValue HR Services ili kukubaliana wigo na gharama za huduma, bila ahadi ya matokeo ya shauri.
Vyanzo na uhakiki, 30 Oktoba 2026: Sheria ya Ajira na Mahusiano Kazini, Sura ya 366, R.E. 2023, vifungu 30–33; Marekebisho ya 2025; Tume ya Ulinzi wa Taarifa Binafsi. Makala ni elimu ya jumla, si ushauri wa kisheria wa shauri maalumu.
